Zoeken, vinden, vastleggen - Gerard Bierens
Note 1: Dit artikel is onder de titel ‘Zoeken met vaart’ verschenen in Digitale Bibliotheek, nr. 6, 2009.
Note 2: Alle in dit artikel vermelde links zijn te vinden via http://tinyurl.com/artikel-zvv.
In dit artikel ligt de nadruk op het belang van een goede balans tussen theorie en praktijk. De balans tussen het trainen van benodigde informatievaardigheden en het leren benutten van ondersteunende softwaretools is ver te zoeken. Daarom worden de mogelijkheden van een aantal ondersteunende tools voor het informatiezoekproces nader toegelicht; Wat zijn de onmisbare Firefox-addons? Hoe kun je RSS actief inzetten als een onvermoeibare zoek-expert? En hoe haal je het maximale rendement uit de nieuwe generatie Social Bookmarking tools?
Woorden als ‘verwerven, verwerken en presenteren’ zijn vaste elementen als het gaat over informatievaardigheden. Termen als ‘RSS, Firefox en Social Bookmarking’ kom je in dit verband echter nog zelden tegen. Waarom is dat eigenlijk? Je zou denken dat informatievaardigheden aanleren op zijn minst toch zou moeten samengaan met het leren gebruiken van relevante ondersteunende instrumenten. Feit is dat velen die zich informatieprofessional noemen (bibliothecarissen, onderzoekers, archivarissen, …) wel veel theoretische kennis over information science in huis hebben, maar tegelijkertijd maar amper weet hebben van de vele mogelijkheden die hen geboden worden om hun kennis in de praktijk te brengen, laat staan op anderen over te brengen. Bijzonder jammer, want het web geeft toegang tot vele toepassingen die het zoekproces kunnen ondersteunen- en vooral ook makkelijker kunnen maken.
1. Comfortabel zoeken met Firefox Add-ons
Laten we eens beginnen met aandacht voor de open source webbrowser Mozilla Firefox. Met een wereldwijd marktaandeel van 23% en meer dan 1 miljard downloads is het na Internet Explorer de meestgebruikte browser. Dat is voor een browser zonder commerciële belangen ontzettend knap, zeker als je bedenkt dat miljoenen PC’s al jarenlang standaard worden ingericht met Microsoft’s browser. Het succes van Firefox is daarom belangrijk voor iedereen die het open source gedachtegoed ondersteunt. Maar belangrijker voor de professionele gebruiker zijn de ongeëvenaarde mogelijkheden om Firefox te kunnen transformeren in een superieure research-tool.
De open structuur van Firefox geeft de gebruiker namelijk alle gelegenheid om de browser naar eigen voorkeur in te richten. Door toepassing van zogenaamde add-ons kan het zoekproces danig worden beïnvloed en zelfs ingekort.
Het is onmogelijk om alles wat relevant is onder de loep te nemen, maar een aantal essentiële add-ons mogen zeker niet ontbreken:
• CustomizeGoogle: geeft de mogelijkheid om Google geheel naar eigen wens te fine-tunen.
• SmarterFox: zodra een woord gearceerd wordt, verschijnt een klein WikiPedia-ikoontje. Met één klik wordt het bijhorende WikiPedia-artikel gevonden en links naar andere relevante WikiPedia-artikelen worden aan de zijbalk toegevoegd.
• Search Cloudlet: heel bijzonder hoe snel deze add-on aan iedere Google, Yahoo of Twitter zoekopdracht een contextgevoelige woordenwolk toevoegt. Met name bruikbaar om snel gerelateerde zoekwoorden in beeld te brengen.
• Woordenboek Nederlands: zo gewend als we zijn aan spellingscontrole, zo hopeloos verloren zijn we bij schrijfactiviteiten op het web. Het gratis woordenboek van Open Taal nestelt zich in Firefox en doet overal waar met tekst gewerkt moet worden aan spellingscontrole.
• Hyperwords: deze add-on is werkelijk een pareltje voor de informatiewerker. De tool is gebaseerd op het idee dat ieder woord in principe een hyperlink zou kunnen zijn. Door één of meerdere woorden op een webpagina te selecteren wordt een contextgevoelig en interactief naslagwerk geactiveerd.
• Zotero: gaat verder waar EndNote ophoud, geavanceerd citatie-management geheel geïntegreerd in Firefox.
Geen add-on, maar wel ontzettend handig is de service van PortableApps.com. Daarmee is het mogelijk om een flink aantal applicaties, waaronder ook Firefox, direct vanaf een USB-stick op te starten. Vooral handig voor (publieke) werkplekken met beperkte gebruiksrechten.
2. Moeiteloos vinden met RSS
Firefox heeft zeker ook bijgedragen aan de doorbraak van RSS. Terwijl in Internet Explorer jarenlang iedere vorm van ondersteuning voor het RSS protocol ontbrak, koos Firefox juist de omgekeerde weg, iedere nieuwe Firefox-versie kreeg betere RSS ondersteuning. En belangrijker nog, RSS werd daardoor steeds gebruiksvriendelijker. Inmiddels is Internet Explorer ook voorzien van RSS ondersteuning.
Anno 2009 zou de meerwaarde van RSS voor het informatiezoekproces eigenlijk zo evident moeten zijn, geen enkele informatiespecialist kan dat nog ontkennen. Toch blijken er in de praktijk erg weinig informatiewerkers te zijn die deze technologie in hun dagelijks werk geïntegreerd hebben. Voor onderzoekers en wetenschappers is RSS vaak zelfs een geheel onbekend fenomeen, simpelweg omdat het kleine oranje icoontje vrijwel nooit op hun netvlies verschijnt.
De voordelen van RSS in een notendop: RSS maakt informatie vinden simpel. Wie zich via RSS abonneert op relevante bronnen, krijgt vanaf dat moment automatisch de meest recente informatie binnen. Zoals email vanzelf binnenkomt in MS Outlook, verschijnen RSS-berichten ook vanzelf in de RSS lezer. Zo is het niet langer nodig om iedere dag opnieuw naar dezelfde websites te surfen, alleen maar om te zien of er wellicht nieuwe informatie gepubliceerd is. Eenmalig (en anoniem) abonneren op de RSS-feed van een site is voldoende om vanaf dan de nieuwste berichten terug te vinden in de persoonlijke RSS-lezer.
Bij het via RSS abonneren op vaste informatiestromen is het in de eerste plaats de kunst om zoveel mogelijk relevante blogs en nieuwssites te vinden. Een tool als Google Reader helpt daar zelfs bij, door suggesties aan te dragen voor bronnen die aansluiten bij het interesseprofiel.
RSS is ook prima geschikt om ook op de hoogte te blijven van nieuw verschenen video’s, ebooks, podcasts en andersoortige content. En dat is belangrijk, zeker in de oriënterende fase van het zoekproces. Zo’n multimediale setting levert immers een bronnenverzameling op met veel meer diversiteit.
Wie RSS écht wil inzetten als zoekexpert, kan zich bij een groot aantal zoekmachines abonneren op RSS-feeds van zoekresultaten. Een selectie:
• Nieuws: Google News, Bing News
• Realtime web: Twitter, Friendfeed
• Wetenschappelijke publicaties: Narcis
• HBO publicaties en scripties: HBO-Kennisbank
• eJournals: EBSCOhost, ScienceDirect, Pubmed
• Video: YouTube, YouTube EDU, Academic Earth, Vimeo
Een aardige manier om te ontdekken in hoeverre deze werkwijze daadwerkelijk iets oplevert, is door middel van het vastleggen van een zogeheten ‘ego-feed’. Zoek bijvoorbeeld in Twitter eens naar uw organisatienaam (of uw voor- en achternaam) en leg het resultaat vast als RSS-feed. Door regelmatig uw RSS lezer te checken komt u ongetwijfeld op het spoor van belangwekkende wetenswaardigheden over uw organisatie. Diezelfde constructie werkt uiteraard ook in combinatie met andere- van RSS voorziene zoekmachines.
En wat nu als een site geen eigen RSS-feed heeft? Om het gemakkelijk te maken zijn ook hiervoor allerlei inventieve tools ontwikkeld, een voorbeeld is Page2rss.com. Met één druk op de knop wordt van iedere willekeurige URL een RSS-feed gegenereerd, probleem opgelost!
3. Duurzaam vastleggen met Social Bookmarking tools
Net als RSS bestaat het principe van Social Bookmarking al een kleine 10 jaar. Anno 2009 is dit dus zeker geen nieuwe technologie meer te noemen. Wel hebben de tools in de loop der jaren een flinke ontwikkeling doorgemaakt. Niet alleen zijn de gebruikersaantallen immens groot geworden, ook de toepassingsmogelijkheden worden steeds diverser. Marktleider Delicious, met een gebruikersbasis van meer dan 5 miljoen accounts, vernieuwde in 2008 de gehele interface en legde daarmee de lat voor de concurrentie flink hoger. Een in opkomst zijnde applicatie als Evernote legt wat minder de nadruk op ‘social’, maar tilt wel het begrip ‘bookmarking’ naar een ongekend hoog niveau.
Gezien de toch wel héél duidelijke gelijkenis met de systemen binnen het werkterrein van de informatiespecialist zou men verwachten dat de adoptiefactor van Social Bookmarking tools in deze sector vrij hoog zou zijn. Maar helaas, net als bij RSS blijkt de praktijk toch weerbarstiger, onder informatiespecialisten is Social Bookmarking nog weinig populair.
Voor wie echt nog nooit van Social Bookmarking heeft gehoord zal deze uitleg vast te kort zijn, maar in de basis draait het om het vastleggen en delen van online bronnen in een social network. De meerwaarde zit ‘m met name in het kennisdeling-aspect. Wie zelf deelt krijgt automatisch ook weer toegang tot relevante bronnenverzamelingen van anderen. Wellicht beter om gewoon maar eens te ervaren hoe zulke tools werken, dat kan door simpelweg een gratis account aanmaken.
Enkele mogelijkheden op een rijtje:
• Delicious: de grootste Social Bookmarking community ter wereld
• Digg: gericht op actueel nieuws, met sterke focus op ranglijsten
• Connotea: Social Bookmarking specifiek voor onderzoekers en wetenschappers
• Evernote: persoonlijke repository met opslagruimte voor allerlei soorten content. Een geweldige tool voor wie meer dan alleen annotaties wil vastleggen.
Tot slot
In iedere situatie waarin theorie en praktijk niet in evenwicht zijn, gaat op den duur vanzelf wel iets mis. In het proces van zoeken, vinden en vastleggen is dat niet anders. De beginnende informatieprofessional leert dat het informatiezoekproces vaste patronen heeft, aan deze theoretische kaders wordt veel aandacht besteed. Terecht, maar het in de praktijk brengen van die theoretische kennis verdient minstens evenveel aandacht.
Zoeken, vinden en vastleggen met behulp van Firefox, RSS en Social Bookmarking kan het verschil maken tussen redelijke en fantastische zoekresultaten. Maar óók het verschil tussen de anonieme kenniswerker en de gerespecteerde powersearcher. Laten we daarom, om de balans weer te herstellen, vanaf nu eens wat meer aandacht besteden aan de praktijk.
Over de auteur: Gerard Bierens is ontwikkelaar digitale mediatheek bij Fontys Hogescholen en freelance trainer, auteur en biblioblogger. Zie ook http://www.gerardbierens.nl.
